EN | AM

քաղաքական անկայունություն 
political turmoil 

քաղաքական բանտարկյալ 
political prisoner 

քաղաքական իրավունքներ 
political rights 

«Փախստականների կարգավիճակի մասին» 1951 թ. կոնվենցիայով սահմանված հիմքերից մեկը, քաղաքական հայացքի հիմքով հետապնդման դեպքում ենթադրվում է, որ անձն ունի կամ նրան վերագրվում է մի կարծիք, որն արտահայտվել կամ որն արտահայտելու համար նա մեղադրվում է, և որը հայտնվել է իշխանությունների ուշադրության կենտրոնում։ Այդ հիմքը վերաբերում է նաև այն ենթադրությանը, որ կարծիքը, որը թեև դեռևս չի արտահայտվել, կարտահայտվի, և արտահայտվելու դեպքում իշխանությունները հանդուրժողականություն չեն դրսևորի։

Political accountability is a proactive process by which public officials inform about and justify their plans of action, their behaviour and results and are sanctioned accordingly. The election mechanism, in principle, ensures political accountability. 

քաղաքական պայքար 
political strife 

Ընդհանուր սկզբունքներ, որոնցով կառավարությունը ղեկավարվում է իր հանրային գործերը կառավարելիս։

General principles by which a government is guided in its management of public affairs.

քաղաքականություն սահմանող մարմին 
policy-making organ 

քաղաքակենտրոնացում 
urbanization 

The percentage of the total population living in areas termed as “urban” by that country. Typically, the population living in towns of 2000 or more or in national and provincial capitals is classified as “urban”. Expressed as a percentage.

քաղաքային կառավարման ծրագիր 
Urban Management Programme 

քաղաքային կոյուղու կոլեկտոր 
public sewer 

քաղաքային հանցավորություն 
urban crime 

Անձ, որը ծնունդով կամ հպատակագրմամբ, քաղաքական համայնքի անդամ է, ունի այդ համայնքի հպատակություն և բոլոր քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքներից և պաշտպանությունից օգտվելու իրավունք. այդ պետության անդամ է՝ օժտված դրա բոլոր արտոնություններից օգտվելու իրավունքով։Տվյալ պետության քաղաքացիությամբ օժտված անձ։ 

A person, who, either by birth or naturalization, is a member of a political community, owing allegiance to the community and being entitled to enjoy all its civil and political rights and protection; a member of the State, entitled to all its privileges. A person enjoying a nationality of a given State.

Տվյալ պետության քաղաքացի չհանդիսացող անձ։ 

See alien, foreigner, third country national

քաղաքացիական խռովություն 
civil unrest 

UN non-military staff members who form part of a peacekeeping operation and perform duties, among other things, relating to the human rights, humanitarian or political situation on the ground, and the financial and administrative management of a mission.

Groups of unarmed people, including women, children, the sick and elderly, refugees and internally displaced persons, who are not directly engaged in the armed conflict.

Սովորաբար գործածվում է «Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին» 1966 թ. միջազգային դաշնագրում պարունակվող տարբեր իրավունքների նկարագրության համար (օրինակ՝ ինքնորոշման իրավունքը, բնական հարստությունների և ռեսուրսների ազատ տնօրինման իրավունքը, խտրականության բացառումը, տղամարդկանց ու կանանց հավասար իրավունքները, կյանքի իրավունքը, խոշտանգումների, դաժան, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի չենթարկվելու ազատությունը, ստրկության կամ անազատ վիճակի մեջ չլինելու ազատությունը, կամայական ձերբակալման կամ կալանավորման չենթարկվելու ազատությունը, պետության տարածքում ազատ տեղա- շարժվելու ազատությունը, անձի ազատության և անվտանգության իրավունքը, դատարանների առջև հավասարությունը, քրեական մեղադրանքների մասով անկողմնակալ տրիբունալի կողմից արդարացի ու հրապարակային լսումների իրավունքը, հետադարձ քրեական պատասխանատվության արգելքը, ընտանեկան կյանքի, բնակարանի կամ նամակագրության անձեռնմխելիության իրավունքը, մտքի, խղճի և կրոնի ազատությունը, արտահայտվելու ազատությունը, խաղաղ հավաքների իրավունքը, միավորումներ կազմելու և պետական գործերին մասնակցելու իրավունքը)։ 

Commonly used to describe the various rights contained in the International Covenant on Civil and Political Rights, 1966 (e.g. right of self-determination; of free disposition of natural wealth and resources; of non-discrimination; of equal rights of men and women; right to life; freedom from torture, cruel, inhuman or degrading treatment or punishment; of freedom from slavery and servitude; of freedom from arbitrary arrest or detention; of freedom of movement within a State; right to liberty and security of the person; equality before the courts; right to a fair and public hearing by an impartial tribunal in respect of criminal charges; prohibition of retroactive criminal liability; right of privacy of the family, the home or correspondence; freedom of thought, conscience and religion; freedom of expression; right to peaceful assembly; freedom of association and of participation in public affairs).

քաղաքացիական իրավունք 
civil law 

քաղաքացիական ծառայող 
civil servant 

քաղաքացիական կառավարում 
civilian rule 

քաղաքացիական կրթություն 
civic education 

քաղաքացիական հակամարտություն 
civil conflict 

Individuals and groups, organized or unorganized, who interact in the social, political and economic domains and who are regulated by formal and informal rules and laws. Civil society offers a dynamic, multilayered wealth of perspectives and values, seeking expression in the public sphere.

քաղաքացիական հասարակություն կազմակերպություն 
civil society organization 

քաղաքացիական մակարդակ, բազային/նախնական մակարդակ 
grassroots level 

Քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր 
International Covenant on Civil and Political Rights 

The system of measures, usually run by a governmental agency, to protect the civilian population in wartime, to respond to disasters, and to prevent and mitigate theconsequences of major emergencies in peacetime. The term "civil defence" is now used increasingly.

Large-scale armed conflict within one country fought either between the regime in power and challengers or, in failing states with no recognized authority, between warlords or communal groups (Weiss & Collins, 1996:217; Licklider, 1993:9). There are two basic variants of civil wars: i) when the control of the state is the source of contest; ii) when one part of the population wants to form a new state or join a neighbouring state.

քաղաքացիական տրիբունալ 
civil tribunal 

The dialogue and interaction between civilian andmilitary actors in humanitarian emergencies that is necessary to protect and promote humanitarian principles, avoid competition, minimize inconsistency, and when appropriate pursue common goals. Basic strategies range from coexistence to cooperation. Coordination is a shared responsibility facilitated by liaison and common training.

Պետության քաղաքացիություն ձեռք բերելը ծնունդով տվյալ երկրի քաղաքացի չհանդիսացող անձի կողմից՝ անձնական կարգավիճակի փոփոխությունից հետո անձի դիմումի հիման վրա կամ մեկ պետության կողմից մեկ այլ պետությանը տարածք զիջելու արդյունքում։ 

Իրավական կապ անձի և պետության միջև։ Արդարադատության միջազգային դատարանի կողմից 1955 թ. Նոթեբոհմի գործում քաղաքացիությունը սահմանվել է որպես «...իրավական կապ, որի հիմքում ընկած են կապվածության սոցիալական փաստը, գոյության, շահերի ու զգացմունքների իրական կապը՝ փոխադարձ իրավունքների ու պարտականությունների առկայության հետ մեկտեղ։ Այն անձը, ում օրենքի ուժով կամ համապատասխան մարմինների գործողությունների արդյունքում շնորհվում է քաղաքացիություն, փաստացի առավել սերտորեն է կապված քաղաքացիություն շնորհող պետության բնակչության հետ, քան որևէ այլ պետության հետ»: «Քաղաքացիության մասին օրենքներում առկա հակասություններին վերաբերող որոշ հարցերի մասին» Հաագայի կոնվենցիայի (1930 թ.) 1-ին հոդվածին համապատասխան՝ «յուրաքանչյուր պետության հայեցողությանն է թողնված իր սեփական օրենքների համաձայն որոշելու, թե ովքեր են իր քաղաքացիները։ Սույն օրենքը ճանաչվում է այլ պետությունների կողմից` այնքանով, որքանով այն համապատասխանում է միջազգային կոնվենցիաներին, միջազգային սովորույթին և քաղաքացիության առնչությամբ՝ համընդհանուր ճանաչում գտած իրավունքի սկզբունքներին»: Քաղաքացիության կապը վերապահում է այնպիսի անհատական իրավունքներ և այնպիսի պարտականություններ է դնում, որոնք յուրաքանչյուր պետություն նախատեսում է իր բնակչության համար։ Պետության՝ անձի նկատմամբ իրավազորության սկզբունքի համաձայն քաղաքացիությունը առաջ է բերում մի շարք հետևանքներ՝ կապված միգրացիայի հետ, ինչպես օրինակ՝ պետության կողմից իր քաղաքացիներին՝ իրենց անհատական իրավունքները օտարերկրյա իշխանությունների կողմից խախտվելու դեպքերից պաշտպանելու իրավունքը (մասնավորապես, դիվանագիտական պաշտպանության միջոցներով), սեփական քաղաքացիներին իր տարածք ընդունելու պարտականությունը և նրանց վտարելու արգելքը։ 

Legal bond between an individual and a State. The International Court of Justice defined nationality in the Nottebohm case, 1955, as “...a legal bond having as its basis a social fact of attachment, a genuine connection of existence, interests and sentiments, together with the existence of reciprocal rights and duties...the individual upon whom it is conferred, either directly by law or as a result of the act of the authorities, is in fact more closely connected with the population of the State conferring the nationality than with any other State.” According to Art. 1, Hague Convention on Certain Questions Relating to the Conflict of Nationality Laws, 1930, “it is for each State to determine under its own laws who are its nationals. This law shall be recognized by other States insofar as it is consistent with international conventions, international custom, and the principles of law generally recognized with regard to nationality.”

Անձի այնպիսի վիճակ, երբ նա քաղաքացի չի համարվում որևէ պետության կողմից՝ դրա ներպետական իրավունքի համաձայն։ Քաղաքացիություն չունենալու կարգավիճակը կարող է բխել մի շարք պատճառներից, այդ թվում՝ օրենքների միջև հակասությունից, տարածքի փոխանցումից, ամուսնության մասին օրենքներից, վարչաիրավական գործելակերպերից, խտրականությունից, ծննդյան գրանցման բացակայությունից, քաղաքացիությունից զրկվելուց (երբ որևէ պետություն դադարեցնում է տվյալ անձի քաղաքացիությունը), հրաժարումից (երբ անձը մերժում է պետության կողմից տրամադրվող պաշտպանությունն ընդունելը)։

«Անձ, որը չի համարվում քաղաքացի որևէ պետության կողմից՝ դրա օրենսդրության հիման վրա» («Քաղաքացիություն չունեցող անձանց կարգավիճակի մասին» ՄԱԿ-ի 1954 թ. կոնվենցիայի 1-ին հոդված)։ Որպես այդպիսին՝ քաղաքացիություն չունեցող անձը չունի քաղաքացիության հետ կապված իրավունքներ, այդ թվում՝ պետության դիվանագիտական պաշտպանության իրավունք, բնակության (կացության) վայրի պետությունում ժամանակավորապես ապրելու անկապտելի իրավունք, վերադառնալու իրավունք, եթե նա ճանապարհորդում է։ 

A person who is not considered as a national by any State under the operation of its law (Art. 1, UN Convention relating to the Status of Stateless Persons, 1954). As such, a stateless person lacks those rights attributable to nationality: the diplomatic protection of a State, no inherent right of sojourn in the State of residence and no right of return in case s/he travels.

քաղաքացիություն ունենալու իրավունք 
right to a nationality 

Քաղաքացիությունը կորցնելուն կարող է հանգեցնել անձի գործողությունները (արտաբնակությունը, անձի կողմից քաղաքացիությունից կամավոր հրաժարվելը կամ այլ երկրի քաղաքացիություն ձեռք բերելու հետևանքով մեխանիկորեն քաղաքացիությունը կորցնելը) կամ պետության գործողությունը (քաղաքացիությունից զրկելը)։ Քաղաքացիությունից զրկելը պետության միակողմանի գործողություն է՝ վարչական մարմնի որոշման կամ օրենքի գործողության հիման վրա, որով անձը զրկվում է իր քաղաքացիությունից։ Թեև չկան քաղաքացիությունից զրկելու վերաբերյալ միասնական դրույթներ, այնուամենայնիվ, որոշ պետություններում մշակվել են մի շարք օրենսդրական հիմքեր՝ ներառյալ օտարերկրյա քաղաքացիական կամ զինվորական ծառայության անցնելը, օտարերկրյա մրցանակներ ընդունելը, որոշակի հանցագործությունների համար դատապարտված լինելը։ Թեև քաղաքացիություն ձեռք բերելը և քաղաքացիությունը կորցնելը սկզբունքորեն գտնվում են ներպետական իրավազորության ներքո, այնուամենայնիվ, պետությունները պետք է քաղաքացիությանը վերաբերող հարցեր կարգավորելիս պահպանեն միջազգային իրավունքի նորմերը, ինչպես օրինակ՝ «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի» 15(2) հոդվածը՝ «Ոչ ոք չի կարող կամայականորեն զրկվել իր քաղաքացիությունից կամ իր քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքից»։

Loss of nationality may follow an act of the individual (expatriation, deliberate renunciation of nationality by an individual, or automatic loss of nationality upon acquisition of another nationality) or of the State (denationalization). Denationalization is a unilateral act of a State, whether by decision of administrative authorities or by the operation of law, which deprives an individual of his/her nationality. Although there are no uniform provisions for denationalization, some States have developed a number of statutory grounds for it, including: entry into foreign civil or military service, acceptance of foreign distinctions, conviction for certain crimes. Although acquisition and loss of nationality are in principal considered as falling within the domain of domestic jurisdiction, the States must, however, comply with norms of international law when regulating questions of nationality, such as Art. 15(2), Universal Declaration of Human Rights: “ No one shall be arbitrarily deprived of his nationality nor denied the right to change his nationality.”

Տես՛ քաղաքացիությունը կորցնելը

See loss of nationality

Ներքին միգրանտներ, որոնք քաղաքային վայրերից տեղաշարժվում են գյուղական վայրեր «նոր վայրում բնակություն հաստատելու» նպատակով կամ որպես վերադարձ ենթադրող միգրացիա այն անձանց դեպքում, ովքեր եղել են գյուղից քաղաք տեղաշարժվող միգրանտներ։ 

Internal migrants who move from urban to rural areas either for “new settlement” purposes or as return migration for those who have been rural-urban migrants.

Ներքին միգրանտներ, որոնք մեկ քաղաքային վայրից տեղաշարժվում են մյուսը՝ հիմնականում աշխատանքի նպատակով։ 

Internal migrants who move from one urban area to another, generally for employment.

Ընդհանրացումներ, որոնք հիմնված են ծրագրերի, նախագծերի և քաղաքականությունների գնահատման փորձի վրա: Քաղված դասերը հիմնվում են ոչ միայն որոշակի հանգամանքների, այլ նաև առավել լայն իրավիճակների վրա: Հաճախ քաղված դասերը շեշտում են նախապատրաստման, նախագծման և իրականացման ուժեղ և թույլ կողմերը, որոնք ազդում են կատարողականի, արդյունքների և ներգործությունների վրա: 

Generally applicable conclusions based on evaluation or review experiences with operations or policies that extrapolate from the specific circumstances to broader situations. Frequently, lessons highlight strengths or weaknesses in preparation, design, and implementation that affect performance, outcome, and
impact.

The number of cases and deaths due to all types and specific types of cancer during the most recent year for which valid statistics are available.

Երբ անձը տվյալ երկրի ներսում տեղաշարժվում է դեպի մեկ կամ մեկից ավելի վայրեր՝ նախքան մեկ այլ երկիր արտագաղթելը, կամ տեղաշարժվում է մեկ երկրից մյուսը՝ նախքան իր վերջնական նպատակակետ երկիր տեղաշարժվելը։ 

Observations that are numerical. Where relevant and possible, data should be disaggregated by sex, age and other relevant variables.

քառորդամաս 
quartile 

The secretariat official whose role it is to advise the President or Chairperson of the body in the conduct of the session, to organize meetings of the bureau and to perform other roles such as may be required.

One of the six main organs of the United Nations together with the Security Council, the General Assembly, the Economic and Social Council, the Trusteeship Council, and the International Court of Justice. It carries out the administrative day-to-day work of the Organization. At its head is the Secretary-General, who is appointed by the General Assembly on recommendation of the Security Council for a five-year, renewable term.

In United Nations documents when the term "Secretariat" (capitalized and without any other specification) appears, it refers to the main organ of the Organization. Other "secretariats" appear either in lower case or, when capitalized, there is always a further specification, i.e. UNESCO Secretariat.

Established through the Interlaken Declaration on the Kimberley Process Certification Scheme for Rough Diamonds of 5 November 2002, it was decided to launch this scheme beginning 1 January 2003.

ՔԳՎ / Քաղաքական գործերի վարչություն 
DPA / Department of Political Affairs 

Քեմփ Դևիդի համաձայնագիր 
Camp David Accords 

ՔԶԿ / Քիմիական զենքի մասին կոնվենցիա 
CWC / Chemical Weapons Convention 

Located in The Hague, Netherlands; established by the Chemical Weapons Convention to implement the provisions of the Convention.

A chemical weapon is a device that uses chemicals formulated to inflict death or harm on human beings. According to theOrganization for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW) “The term chemical weapon may also be applied to any toxic chemical or its precursor that can cause death, injury, temporary incapacitation or sensory irritation through its chemical action. Munitions or other delivery devices designed to deliver chemical weapons, whether filled or unfilled, are also considered weapons themselves.”

Քիմիական զենքի մշակման, արտադրության, կուտակման, կիրառման արգելման և դրա ոչնչացման մասին կոնվենցիա 
Convention on the Prohibition of the Development, Production, Stockpiling and Use of Chemical Weapons and on their Destruction 

Accidental release occurring during the production, transportation or handling of hazardous chemical substances.

քլորֆտորային ածխաջրածիններ 
CFCs / chlorofluorocarbons 

քողարկված գործազրկություն 
hidden unemployment 

Միջազգային մակարդակում գոյություն չունի «այլատյացություն» տերմինի համընդհանուր ճանաչում գտած սահմանում, սակայն այն կարող է նկարագրվել որպես վերաբերմունքի դրսևորում, նախապաշարմունք և վարքագիծ, որոնց միջոցով մերժվում, բացառվում և հաճախ վատաբանվում են անձինք՝ ելնելով այն համոզմունքից, որ նրանք կողմնակի մարդիկ են կամ օտարներ՝ համայնքի, հասարակության համար և ազգային ինքնության տեսանկյունից: Սերտ կապ գոյություն ունի ռասիզմի ու այլատյացության միջև, և դժվար է տարբերակել այդ երկու տերմինը։

At the international level, no universally accepted definition of xenophobia exists, though it can be described as attitudes, prejudices and behaviour that reject, exclude and often vilify persons, based on the perception that they are outsiders or foreigners to the community, society or national identity. There is a close link between racism and xenophobia, two terms that are hard to differentiate from each other.

Quasi-judicial mechanisms for human rights at the national level include e.g. Ombudsmen and National Human Rights Institutions which are usually set up to monitor and promote the realization of human rights in a given country. Quasi-judicial mechanisms at the international level include the United Nations Human Rights Committee and the African Commission on Human and Peoples’ Rights. Judicial as well as quasi-judicial entities look at specific cases of human rights violations. Developments show, that economic, social and cultural rights can be also subjected to the scrutiny of a court of law or another judicial or quasi-judicial entity. 

Գործադիր կամ վարչական մարմինների պաշտոնատար անձի՝ վեճը լուծելուն ուղղված ակտերին առնչվող կամ նման ակտեր ներառող։ Այդ ակտերը հաճախ կայացվում են այնպիսի վարչական մարմնի կողմից, որը որևէ կերպ տվյալ դատական իշխանության մաս չի կազմում։ Քվազի–դատական ակտերով, որոնք վավեր են հայեցողական լիազորության չարաշահման բացակայության պայմաններում, հաճախ որոշվում են քաղաքացիների հիմնարար իրավունքները։ Դրանք դատարանների կողմից ենթակա են վերանայման։ 

Relating to, or involving an executive or administrative official’s adjudicative acts. Quasi-judicial acts, which are valid if there is no abuse of discretion, often determine the fundamental rights of nationals. They are subject to review by courts.

քվեարկություն ձեռք բարձրացնելու միջոցով 
show-of-hands vote 

քվինտիլ 
quintile 

Քանակական սահմանափակում՝ միգրացիայի կամ ապաստանի համատեքստում։ Շատ երկրներ ընդունման ենթակա միգրանտների թվի համար տարեկան կտրվածքով սահմանում են քվոտաներ կամ առավելագույն շեմեր։ 

A quantitative restriction. In the migration context, many countries establish quotas, or caps, on the number of migrants to be admitted each year.

քրաուդֆանդինգ 
crowdfunding 

քրեագիտություն 
criminology 

քրեական արդարադատություն 
criminal justice 

քրեակատարողական համակարգ 
penal system